Συνέντευξη στον δημοσιογράφο Άγγελο Καλόγρηα για το περιοδικό SERVICE - τεύχος Ιουνίου 2007

1.      Γνωρίζαμε τη δουλειά σας από κάποιες ατομικές τοπικές εκθέσεις ζωγραφικής αλλά και μερικές συμμετοχές σε ομαδικές προσπάθειες. Πως προέκυψε αυτή η εκπληκτική εξόρμηση στο εξωτερικό με δυο εκθέσεις στο Λονδίνο μέσα σε μόλις έξι μήνες;

Νομίζω ότι πρέπει να ξεκινήσω με ένα αδρομερές ιστορικό. Η παρουσία μου στα εικαστικά της Καβάλας είναι αλήθεια ότι είναι ασυνεπής και σε αραιά χρονικά διαστήματα. Να υπενθυμίσω ότι το 1987 δηλαδή είκοσι χρόνια πριν έκανα ατομική έκθεση στην Καβάλα. Το ίδιο ασυνεπής ήταν και η παραγωγή ζωγραφικών έργων. Είναι αλήθεια ότι μετά από κάθε έκθεση η αδιάφορη ανταπόκριση του κοινού στο έργο μου, μου προκαλούσε τέτοια απογοήτευση που για μεγάλο διάστημα δεν ξαναζωγράφιζα. Είναι αλήθεια ότι το 1987 πίστεψα πολύ στα έργα μου, ήμουν 30 χρονών , ήμουν αυτοδίδακτος ζωγράφος και έκανα πρωτότυπες σουρρεαλιστικές συνθέσεις και αφηρημένα έργα. Νόμιζα ότι θα προκαλούσαν αίσθηση αλλά διαψεύστηκα. Αυτό με πήγε πολύ πίσω αφού για μια δεκαετία δεν ξαναδοκίμασα τέτοια πράγματα , αλλά το γύρισα στον νατουραλισμό αφού αυτό ήταν που ήθελε ο κόσμος.Κάποια στιγμή λοιπόν βαρέθηκα να κάνω πράγματα για τους άλλους και αποφάσισα να κάνω την δική μου επανάσταση. Από το σημείο αυτό και μετά οι δημιουργίες μου έγιναν καθαρά προσωπικές, χωρίς να με ενδιαφέρει η γνώμη των άλλων. Έφαγα και εγώ χρόνια για να αντιληφθώ την μεγάλη αλήθεια που έλεγε ένας σημαντικός ολλανδός συγγραφέας ο Χένρυ Μούλις:
"...μου στέλνουν, έλεγε ενώ είχε πλέον καταξιωθεί, κάθε βδομάδα αμέτρητοι νέοι συγγραφείς κείμενά τους για να τους πω την γνώμη μου για το έργο τους. Εγώ δεν είχα , έλεγε, ποτέ την αγωνία για το αν είναι σημαντικό το έργο  μου: ΗΜΟΥΝ ΠΕΠΕΙΣΜΕΝΟΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΣΤΙΓΜΗ....". Αν δεν είσαι λοιπόν σίγουρος για την αξία του έργου σου , δεν μπορείς να πείσεις ούτε τους άλλους γιαυτό.Έτσι λοιπόν διαχώρησα την δημιουργία από την προώθηση του έργου τέχνης. Για τον λόγο αυτό έφτιαξα πριν επτά χρόνια περίπου στο πρώτο μου
site. Το “έφτιαξα” είναι κυριολεκτικό αφού το έκανα μόνος μου.Το site μου ήταν ελληνόγλωσσο και είχε ελάχιστη θάλεγα επισκεψιμότητα. Πριν από δυό χρόνια αποφάσισα να το κάνω και στα αγγλικά. Από το σημείο αυτό και μετά άρχισα να καταχωρώ έργα μου σε καλλιτεχνικά sites  και forum και τότε έγινε η αποκάλυψη. Τα έργα μου που έβλεπαν αδιάφορα οι συντοπίτες μου αναρτημένα σε διάφορα καφέ ή αίθουσες εκθέσεων και δεν διέκριναν κάτι σημαντικό πάνω τους , όταν εμφανίστηκαν μέσω του internet σε μάτια μυημένων θεατών από όλον τον κόσμο, τράβηξαν την προσοχή πολλών που έχουν σχέση με τον χώρο. Έτσι ήρθαν οι προτάσεις από το εξωτερικό για συνεργασίες.

2.     Εσείς θελήσατε να προωθήσετε τη δουλειά σας μέσω του internet. Γιατί;

Μα είναι μονόδρομος. Όταν για τα έργα που φτιάχνεις και τα θεωρείς σημαντικά, δεν υπάρχει ενδιαφέρον στην πόλη σου ή στην χώρα σου , τότε ΔΕΝ φροντίζεις να γίνεις αρεστός στο κοινό αυτό, αλλά ψάχνεις για ΑΛΛΟ ΚΟΙΝΟ!! Για να το πώ πιο απλά όταν δεν σε παίζουν τα άλλα παιδάκια παίρνεις το κουβαδάκι σου και πάς σε άλλη παραλία να παίξεις με άλλα παιδάκια, αντί να κάθεσαι να κλαις.

3.     Είναι κάτι σύνηθες στο εξωτερικό η διαδικτυακή προβολή και πώληση εικαστικών έργων; Ποια είναι η αντίστοιχη κατάσταση στην Ελλάδα; Υπάρχουν Έλληνες συνάδελφοι σας που να κινούνται με παρόμοιο τρόπο;

Στο εξωτερικό είναι η πιο κοινή πρακτική. Όχι μόνο για τα έργα τέχνης, αλλά και για τα προϊόντα του supermarket. Από ότι έχω διαπιστώσει οι ελληνικές γκαλερί έχουν υποτυπώδη site και παρότι διαθέτουν email δεν απαντάνε ποτέ. Από προσωπική πείρα έχω να πώ ότι σε πάρα πολλές ελληνικές γκαλερί έστειλα πρόταση συνεργασίας ή μάλλον διερεύνησα αν τους ενδιαφέρουν συνεργασίες και δεν μου απάντησε σχεδόν καμία. Εκτός και αν όλες βρήκαν το έργο μου αδιάφορο. Οι νέοι έλληνες καλλιτέχνες πάντως ψάχνονται , οι καθιερωμένοι όχι.

4.     Οι επισκέψεις σας σε γκαλερί του εξωτερικού και η επαφή σας με τους εκεί ανθρώπους της Τέχνης τι εντύπωση σας άφησε;

Από την συνεργασία μου με την Brick Lane gallery του Λονδίνου διαπίστωσα ότι ψάχνουν να βρούν καλλιτέχνες σε όλο τον κόσμο που θεωρούν σημαντικό το έργο τους. Το κοινό που συνάντησα στην αίθουσα αυτή ήταν κυρίως νεανικό. Η περίφημη SAATSI στηρίζει τους νέους καλλιτέχνες δίνοντας τους χώρο στο site της . Εξάλλου η επιλογή μου έγινε από το site αυτό. Εξίσου σημαντικό είναι το γεγονός ότι ο ίδιος ο Charles Saatsi επισκέφθηκε την έκθεση στην Brick Lane gallery. Σκεφθείτε πόσες πιθανότητες έχει στην Ελλάδα ένας καλλιτέχνης να βρεί μπροστά σε ένα έργο του, έναν από τους μεγαλύτερους συλλέκτες παγκοσμίως.Η πραγματικότητα είναι απλή. Όταν ξεκινά μια γκαλερί την λειτουργία της ψάχνει και βρίσκει καλλιτέχνες για μόνιμη συνεργασία. Στην συνέχεια αφού δημιουργήσει την δική της ομάδα παύει να ψάχνει πλέον και προσπαθεί να ανεβάσει τους δικούς της καλλιτέχνες. Φτιάχνοντας λοιπόν ονόματα, φτιάχνει και το δικό της.

5.      Διαβάζοντας κανείς το βιογραφικό σας διαπιστώνει πως χωρίζετε την καλλιτεχνική σας πορεία σε δυο μέρη, θεωρώντας ότι κάνετε κάτι πολύ διαφορετικό τα τελευταία χρόνια σε σχέση με πριν. Που έγκειται η διαφορετικότητα;

Όπως ανέφερα πιο πάνω, λίγο πριν από την αλλαγή του αιώνα, τράβηξα μια διαχωριστική γραμμή. Nιώθοντας χαμένος σε έννοιες περί του τι είναι τέχνη και ποιο είναι το νόημά της, αποφάσισα να ακολουθήσω την βασική οδηγία των έμπειρων οδοιπόρων , οι οποίοι συμβουλεύουν ότι μόλις νιώσεις ότι έχεις χαθεί , το σοφώτερο πράγμα που έχεις να κάνεις είναι να πάρεις ανάποδα τα βήματα σου προς τα πίσω, μέχρι να βρεθείς σε γνωστά μέρη. Έτσι λοιπόν άρχισα ένα ταξίδι προς τα πίσω , στις σταθερές αξίες. Στους "grandmasters". Μελέτησα σε βάθος τα έργα του Καραβάτζιο, του Βελάσκεθ, του Ρέμπραντ, κάνοντας μια απόπειρα να αιχμαλωτίσω την "άφατη ουσία" των έργων , των τεράστιων αυτών δημιουργών. Προβληματίστηκα στο γιατί αλήθεια είναι μεγάλη ζωγραφική ο πίνακας "νυχτερινή περιπολία του Ρέμπραντ ";; Σίγουρα όχι γιατί ζωγράφισε όμορφα ένα πλήθος 20-30 ατόμων. Οπωσδήποτε γιατί έχει υπέροχες γραμμές , χρώματα, ανεπανάληπτο φως, όλα σε ακριβείς ποσότητες και τοποθετημένα σοφά στο χώρο. Αλλά η μαγεία του δεν είναι ούτε οι εκφράσεις των προσώπων ούτε τα πολυποίκιλα υφάσματα. Η μαγεία του είναι κάτι πίσω από αυτά. Αυτό που δεν μπορεί να λεχθεί. ΤΟ ΑΦΑΤΟ. Το μεταίχμιο ανάμεσα στη μνήμη και τη λήθη όπως έχει ειπωθεί. Τα έργα μου πλέον  έχουν τις συνταγές των μεγάλων αυτών αλχημιστών της τέχνης.

6.     Αν θα δίνατε έναν χαρακτηρισμό στο ζωγραφικό ύφος σας, ποιος θα ήταν αυτός;

Από πρώτη άποψη φαίνεται σαν αφηρημένος εξπρεσιονισμός, αλλά δεν έχει τίποτα το τυχαίο όπως θα προϋπέθετε το κίνημα αυτό. Επίσης περιέχει σε μεγάλο βαθμό τον συμβολισμό. Αλλά αυτά δεν με ενδιαφέρουν. Οι κριτικοί και οι ιστορικοί τέχνης εφόσον ασχοληθούν με το έργο μου, θα το κατατάξουν σε όποιο ύφος νομίζουν. Εγώ θεωρώ ότι πρόκειται για προσωπικό ύφος με έντονες επιρροές από την δύναμη του Καραβάτζιο και τον χρωματικό πλούτο των Βενετών δασκάλων.

7.     Ποια είναι η άποψη σας για την κατάσταση που επικρατεί στο ελληνικό εικαστικό γίγνεσθαι;

Νομίζω ότι δεν κατάφερε η Ελλάδα να συμμετάσχει στο παγκόσμιο “καλλιτεχνικό γίγνεσθαι” σε καμιά φάση της ιστορίας της. Η αρχαιοελληνική τέχνη και Βυζαντινή εικονογραφία είναι οι προσφορές της στην παγκόσμια τέχνη.Από την δημιουργία του σύγχρονου ελληνικού κράτους και μετά ακολουθεί και μιμείται απλώς τα παγκόσμια ρεύματα. Η αρχή γίνεται με την σχολή του Μονάχου που ακολουθεί κατά πόδας τα όσα συμβαίνουν στην Ευρώπη και στη συνέχεια με την προσπάθεια για αναβίωση της ελληνικότητας της τέχνης με Κόντογλου, Τσαρούχη κλπ. Οι εξελίξεις αυτές δεν κατάφεραν ποτέ να βγούν έξω από τα σύνορα της χώρας.Το ίδιο και σήμερα. Αλλά πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι τα τελευταία πενήντα χρόνια δεν υπάρχουν πλέον ρεύματα στην τέχνη παγκοσμίως. Αυτό σημαίνει ότι κάθε καλλιτέχνης λειτουργεί αυτόνομα σαν μονάδα και λειτουργούν οι νόμοι της ελεύθερης αγοράς και στην τέχνη. Η αμερικάνικη αγορά είναι η πιο εύρωστη , αυτή επιβάλλει τους καλλιτέχνες της. Η ελληνική αγορά είναι ελάχιστη με αποτέλεσμα να μην μπορεί να «φτιάξει» ονόματα. Προσωπική μου γνώμη είναι ότι δεν υπάρχει τίποτα άξιο λόγου ελληνικό εικαστικό γίγνεσθαι. Μπορεί να ζούμε μακρυά από την Αθήνα, αλλά μέσα από τον τύπο μπορεί να παρακολουθήσει κανείς τα όσα συμβαίνουν. Όλα όσα βλέπω μου δίνουν την εντύπωση ότι δεν υπάρχει κάτι σημαντικό στα ελληνικά εικαστικά. Βεβαίως μπορεί να ειπωθεί και αλλιώς. Όχι ότι δεν υπάρχει, αλλά δεν αναδεικνύεται τίποτα σημαντικό. Πραγματικά αυτά που επιλέγουν να αναδείξουν οι γνωστές γκαλερί της Αθήνας μου δημιουργούν διαρκή ερωτηματικά.

8.    Είστε ικανοποιημένος από τα όσα παρακολουθείτε να γίνονται ή να μην γίνονται στην πόλη που ζείτε; Τι πρέπει να αλλάξει για να δούμε καλύτερες μέρες;

Παλιότερα θα απαντούσα χωρίς σκέψη ότι δεν γίνεται τίποτα, πρέπει να γίνουν πολλά κ.λ.π. Τώρα έχοντας ωριμάσει , το βλέπω και αλλιώς. Γίνονται τόσα όσα θέλουν και χρειάζονται οι πολίτες αυτής της πόλης. Όπως επίσης αποφασίζουν για το τι χρειάζεται να γίνει, οι άνθρωποι που επιλέγουν οι ίδιοι πολίτες. Δεν μου αρέσει η ιδέα των άμοιρων πολιτών που φέρονται και άγονται από τους άρχοντες , χωρίς να μπορούν να αντιδράσουν.Με απασχόλησε πολλές φορές γιατί κάποιος να έχει την ανάγκη να δει ένα έργο μου. Και κυρίως χρειάζεται ο άνθρωπος την τέχνη;; Έχω καταλήξει στο ότι μη έχοντας παιδεία ένας άνθρωπος δεν έχει την ανάγκη της τέχνης. Ένας μικρός μόνο αριθμός ανθρώπων δίχως παιδεία έχει έμφυτη την ανάγκη αυτή. Επομένως αυτό που πρέπει να αλλάξει αφορά την παιδεία. Επίσης ας υποθέσουμε ότι υπάρχουν φωτισμένοι άνθρωποι σε μια πόλη που θα αναλάβουν την εκπαίδευση των πολιτών προσφέροντας τέχνη. Χρειάζονται αρκετά χρήματα. Θα δεχθούν οι πολίτες , γνωρίζοντας ότι ο προϋπολογισμός ενός δήμου είναι συγκεκριμένος, να χρησιμοποιηθούν τα δικά τους λεφτά για πολιτισμό αντί για κάτι άλλο;; Επομένως πάλι καταλήγουμε στο ότι πρέπει να έχουν παιδεία. Η πιο αποτελεσματική λύση είναι οι χορηγίες. Όμως ποιος χορηγός θα διαθέσει τα λεφτά του για πολιτισμό αν δεν έχει ο ίδιος παιδεία!!

9.     Οι καλλιτέχνες δικαίως ή αδίκως διαμαρτύρονται θέτοντας μια σειρά από ζητήματα. Πόσο μεγάλο ή μικρό είναι το δικό τους μερίδιο ευθύνης στη διαμορφωθείσα κατάσταση;

Να ξεκαθαρίσουμε τα πράγματα. Όταν ο καλλιτέχνης δημιουργεί το κάνει από εσωτερική ανάγκη πρώτα απ΄όλα. Δεν αντιλαμβάνομαι λοιπόν τι ευθύνη μπορούμε να του καταλογίσουμε. Ίσως μόνο το ότι δεν δημιουργεί καλά έργα.Όταν όμως ο καλλιτέχνης αντιλαμβάνεται την θέση του ως καθοδηγητική που θα διαμορφώσει την αισθητική των συμπολιτών του και ακόμα θα συντελέσει στην εκπαίδευση των συμπολιτών του σε θέματα τέχνης τότε εμπλέκεται στην ζωή της πόλης. Τότε αρχίζει και έχει ευθύνες και ο ίδιος για όσα κάνει , αλλά και όσα δεν κάνει. Θεωρώ ότι οι καλλιτέχνες είναι κομμάτι της κοινωνίας, αν η κοινωνία χρειάζεται την βοήθειά τους θα τους το ζητήσει, αν όχι θα πορευθεί και χωρίς αυτούς. Υπάρχει βεβαίως και η άποψη της δράσης για να ξυπνήσουμε την κοινωνία, αφού είναι πολύ πιθανόν ότι η ίδια δεν ξέρει τι να ζητήσει από τους καλλιτέχνες , ούτε κάν υποψιάζεται τι μπορούν να της προσφέρουν. Με συλλογική δράση λοιπόν των καλλιτεχνών θα μπορούσαμε να έχουμε καλύτερα αποτελέσματα, αλλά οι καλλιτέχνες είναι μοναχικοί λύκοι που δεν ανέχονται ο ένας τα χνώτα του άλλου. Αυτό νομίζω το βιώνουν όλοι στην πόλη μας. Είναι βέβαια κάτι που δεν μου αρέσει καθόλου.

10.Πέρασε ποτέ από το μυαλό σας η σκέψη να μεταφέρετε τη βάση σας στο εξωτερικό;

Δεν έχω τουλάχιστον μέχρι τώρα σοβαρά έσοδα από την ζωγραφική, καλύπτω απλώς την αξία των υλικών μου και επομένως ασκώ βιοποριστικά άλλη δουλειά, επομένως δεν είναι ρεαλιστική τέτοια σκέψη. Σε επίπεδο επιθυμιών θα έλεγα πως αν μπορούσα θα το έκανα.

11.  Με βάση την πολυετή πείρα σας στο χώρο της ζωγραφικής ποια θα ήταν η κυριότερη συμβουλή που θα δίνατε σε έναν πρωτοεμφανιζόμενο εικαστικό καλλιτέχνη;

Δεν νομίζω ότι μπορώ να δώσω συμβουλές γιατί η δική μου πορεία είναι εντελώς αντισυμβατική και έξω από τις νόρμες.Δεν σπούδασα ζωγραφική, αλλά άλλες επιστήμες. Μελετώντας ιστορία της τέχνης και αντιγράφοντας έργα τέχνης απέκτησα την δυνατότητα να εκφραστώ. Διαβάζοντας απέκτησα το θεωρητικό υπόβαθρο. Ένας νέος εικαστικός καλλιτέχνης που θα τελειώσει κάποια σχολή καλών τεχνών , θα διδαχθεί όλα αυτά  και θα ακολουθήσει την πορεία του ανάλογα με τις ικανότητές του. Νομίζω ότι το μόνο που αρκεί είναι να πιστεύεις σ΄αυτό που κάνεις. Δεν έχει σημασία αν είναι όμορφο ή άσχημο , αλλά αν έχει λόγο ύπαρξης. Και αν γεμίζει τον καλλιτέχνη την ώρα της δημιουργίας. Γιατί μιλάμε για δημιουργία. Όπως λέει και ο Τσόκλης τίποτα δεν πάει χαμένο. Αν κάτι αξίζει κάποια στιγμή θα αποκαλυφθεί. Και δεν είναι το κριτήριο η τιμή πώλησης. Ούτε το αν είναι ευπώλητο. Μην ξεχνάμε ότι μεγάλοι ζωγράφοι γνώρισαν αναγνώριση πολλά χρόνια αργότερα, αλλά και διάσημοι εν ζωή ζωγράφοι πέρασαν στη λήθη.

12. Δυο εκθέσεις στο Λονδίνο αν μη τι άλλο ανοίγουν την όρεξη για ακόμη περισσότερα πράγματα; Ποιες θα είναι οι επόμενες κινήσεις σας ώστε η συνέχεια για εσάς να είναι ανάλογη ή και καλύτερη;

Η δεύτερη έκθεση δηλαδή η πρόσφατη δεν γίνεται στο Λονδίνο αλλά κοντά στο Καίμπριτζ. Με την γκαλερί αυτή συνεχίζω την συνεργασία και κατά διαστήματα θα υπάρχουν τέτοιες εκθέσεις και στο μέλλον. Μιλάμε για art fair δηλαδή εμπορικές εκθέσεις τέχνης. Εγώ όμως περιμένω περισσότερα πράγματα από την συνεργασία μου με την Meredith Laing Fine Art την αμερικάνικη γκαλερί. Η ιδιοκτήτρια της γκαλερί με εντόπισε μέσω internet, πιστεύει στην δουλειά μου, στα διαπιστευτήρια της με ενημέρωσε ότι σπούδασε ιστορία της τέχνης και δούλευε στους Christie's και σκοπεύει να αρχίσει ανεξάρτητη πορεία με δραστηριοποίηση στο Λος Αντζελες, όπου θα ανοίξει τον Αύγουστο και γκαλερί. Κατά διαστήματα ήρθαν και θα συνεχίσουν να έρχονται και άλλες προτάσεις συνεργασίας , όπως από μια γκαλερί της Μαδρίτης που μου πρότεινε να με εντάξει στους καλλιτέχνες που παρουσιάζει στις μεγάλες art fair όπως της Νέας Υόρκης αλλά έπρεπε να πληρώσω 1500 ευρώ και ποσοστά επί των πωλήσεων για να συμμετάσχω. Την απέρριψα βέβαια, αλλά συνήθως με τέτοιους όρους έρχονται οι καθιερωμένες γκαλερί. Γιαυτό προτιμώ να ξεκινήσω με καινούργιες που μπαίνουν τώρα στον χώρο.Η πιο πρόσφατη επαφή μου ήταν η δήλωση συμμετοχής σε ομαδική έκθεση τον Δεκέμβριο στο Βερολίνο. Οσοι καλλιτέχνες ενδιαφέρονται μπορούν να κάνουν μέσα στον Ιούνιο , αίτηση στο “www.secretartfair.com”και θα ακολουθήσει επιλογή. Tελειώνοντας θάθελα να κάνω μια επισήμανση σημειολογική. Οφείλω να αναγνωρίσω ότι ο πρώτος δημοσιογράφος που διέκρινε κάτι σημαντικό στην δουλειά μου λεγόταν Άγγελος. (σ.σ. Καλόγρηας) . Η πρώτη γκαλερί με την οποία συνεργάστηκα λεγόταν “gallery Angelo”. Η γκαλερίστα με την οποία συνεργάζομαι στο Λονδίνο είναι Ελληνίδα και ονομάζεται Αγγελική και τέλος η αμερικάνικη γκαλερί που μου πρότεινε συνεργασία δραστηριοποιείται στο Los Angeles. Επειδή δεν πιστεύω στα μεταφυσικά , περιμένω μια πέμπτη σύμπτωση για να δηλώσω χωρίς μετριοφροσύνη ότι το έργο μου “είναι φτιαγμένο για αγγέλους”. Ευχαριστώ.