Το νεκρό καί το ζωντανό

Η σύγχυση, η αναδίπλωση στις πολιτιστικές συνήθειες του παρελθόντος, η απογοήτευση είναι μερικά από τα αποτελέσματα της γενικευμένης κρίσης αξιών που διαπερνά την κοινωνία των ημερών μας. Οι συγγραφείς αυτού του άρθρου επιχειρούν να επαναδιατυπώσουν το πάντοτε επίκαιρο αίτημα για μια ανεξάρτητη επαναστατική Τέχνη με όρους της συγκυρίας.

των Thomas MORDANT καί Michel LEQUENNE

 

Η Τέχνη τής μόδας, πού κυριαρχεί στις μέρες μας, εμπορικά, θεσμικά [στο μουσείο Beaubourg ή στο μουσείο Μοντέρνας Τέχνης τής πόλης τού Παρισιού] αλλά καί διεθνώς, δεν είναι η βαθειά δημιουργική τέχνη την οποία προσδοκά το νέο -  πιό λαικό - κοινό πού έλκεται από την Μοντέρνα Τέχνη. Οι νέοι δρόμοι τής Τέχνης αποκαλύπτονται διασπαρμένοι, συχνά υπόγειοι, πάντοτε ενάντια στο ρεύμα.

Η κυρίαρχη Τέχνη

Ακούμε να μιλάνε παντού γιά κρίση. Ταυτόχρονα ο πυρετός ανεβαίνει στην αγορά τής Μοντέρνας Τέχνης καί οι πολιτιστικοί θεσμοί προωθούν κάθε βδομάδα νέες  αποκαλύψεις πού παρουσιάζονται σαν τόσο βαθειές όσο καί τολμηρές.

Στο μυθιστόρημά του ο Μ. Barnstaple στούς Ανθρώπους-θεούς ο Wells, βάφτισε την εποχή του - τις αρχές τού αιώνα μας - "εποχή τής Σύγχισης".Αυτός ο χαρακτηρισμός ισχύει πολύ περισσότερο γιά την δική μας εποχή. Το κοινό σωπαίνει φοβισμένο, αν όχι τρομοκρατημένο πνευματικά από την θρασύτατη εμφάνιση τών έργων τα οποία ούτε αισθάνεται ούτε καταλαβαίνει αλλά το υποχρεώνουν να δεχθεί στο όνομα τής αναρμοδιότητάς του καθώς καί τού εγκλήματος πού συντελέστηκε χθές, με την απόρριψη καλλιτεχνών γιά τούς οποίους φιλονικούν σήμερα τα χρυσά βραβεία.

Ολα έχουν, τάχα, αλλάξει σήμερα, δεν θα παραγνωρίζαμε πιά την Τέχνη τής Ρήξης. Αμέσως μετά την εμφάνισή του αυτό το επαναστατικό "νεογέννητο" θα αναγνωριζόταν από τούς εμπόρους καί τούς υπαλλήλους τής Τέχνης! Απόδειξη ; Ολόκληρο το πλήθος τών σκουριασμένων σιδερικών, τών άμορφων κομματιών ξύλου, τών σκουπιδιών, τών μουτζουρωμένων με λίγδες πού κυλάνε σιγά-σιγά υφασμάτων, ολόκληρη η χρωματική ομοιομορφία τών μουσείων Μοντέρνας Τέχνης τών ημερών μας. Αυτό ονομάζεται "art minimal". (Πρόκειται γιά Τέχνη πού δεν ζητάει γιά να γίνει κατανοητή, μιά ιδιαίτερη καλλιέργεια καί μιά πολύ προωθημένη αντίληψη. Σ.τ.Μ )

Ο μινιμαλισμός δεν ενδιαφέρεται γιά την σημασία τών ίδιων τών έργων Τέχνης  αλλά επικεντρώνει την προσοχή του στις διαστάσεις τους, στα χωρικά πλαίσια. Οι καλλιτέχνες αυτής τής τάσης έχουν πιθηκίσει δεκάδες χιλιάδες φορές την χειρονομία τού Marcel DUCHAMP ο οποίος υπέγραφε ένα χειροτέχνημα γιά να το  εξυψώσει στην κατηγορία τού έργου Τέχνης, αδειάζοντας μ' αυτόν τον τρόπο, αυτήν  την χειρονομία από το προκλητικό της χιούμορ.

Οσον αφορά το αφηρημένο ρεύμα, πού ήταν χθές επαναστατικό καί κατακτητικό,  σήμερα θεωρεί τον εαυτό του - διαμέσου τών πιό αναρριχημένων στην κλίμακα τών εμπορικών καί θεσμικών αξιών, εκφραστών του - μοντέρνο, μέσα από τον αποκλεισμό  τής συναισθηματικής επικοινωνίας ανάμεσα στον θεατή καί τον καλλιτέχνη καί  εξαντλείται σε δευτερεύουσες παραλλαγές μελετώντας τούς λεκέδες ή τις σκόπιμα ψυχρές γεωμετρικές δομές. Αυτός ακριβώς ο μοντερνισμός τείνει να ξεπέσει σε διακοσμητική τέχνη.

Ο μετα-μοντερνισμός τοποθετείται αντιτιθέμενος στον "μοντερνισμό" πού τον ορίζει σαν μιά πρωτοπορία πού δεν θα μπορούσε παρά να είναι κριτική τού ίδιου τού εαυτού της καί ολική ρήξη με το παρελθόν τής Τέχνης. Θέλει να παρουσιάσει  την εμπλουτιστική του καινοτομία σαν μιά συνθεση ολόκληρης τής Ιστορίας η οποία (σύνθεση) θα τελείωνε την ιστορία αλλά τελικά δεν κάνει τίποτε άλλο απ'το να δίνει κάλπικα προιόντα.Αυτή η μόδα συμπίπτει με μιά σύγχρονη τάση τής ιστορίας τής Τέχνης, τον "αναθεωρητισμό", πού προσπαθεί ν'αποκαταστήσει την εμφατική καί επιτηδευμένη Τέχνη (art pompier) - κάτι πού επιτρέπει ταυτόγχρονα να τροφοδοτείται η αγορά τής αρχαίας Τέχνης. Οπως καί νάχουν τα πράγματα, έχει σημασία - κάτω απ' αυτήν την οπτική - να αποδοθεί υπερβολική αξία στον μόχθο,  στην τεχνική, στην επιδεξιότητα. Οι θεωρητικοί τού μετα-μοντερνισμού είναι κυνικοί. Ο Charles JENCKS φθάνει, στις πραγματείες του, μέχρι τού σημείου να  συστήσει να εκτιμηθούν κατ'αρχήν τα γούστα τών χρηματοδοτών προτού ν'αποφασιστεί το ένα ή το άλλο αμάλγαμα μορφών. Ρωμαική μαζί με ready made, βυζαντινή μαζί με rococo, 9ου αιώνα ξαναδουλεμένη σε ηλεκτρονικό υπολογιστή ; Ο μετα-μοντερνισμός βρίσκεται εδώ στο στοιχείο του : την ψευτο-πολυμαθή χρήση τσιτάτων. Σε συμφωνία  με τούς μετα-στρουκτουραλιστές φιλόσοφους, οι μετα-μοντέρνοι κριτικοί θέλουν να ελίσσονται μέσα σ'έναν κόσμο χειρονομιών όχι μόνον χωρίς υποκείμενο καί χωρίς παραδεκτό σχέδιο, αλλά επίσης καί χωρίς μέλλον καί παρομοιάζουν την Τέχνη με μιά γλώσσα πού μπορεί ν'αναχθεί σε μιά ποσότητα πληροφοριών.

Αν καί αυτές οι κυρίαρχες τάσεις θεωρούν τον εαυτό τους καινοτόμο καί άν έχουν απέναντι τους, εξάλλου, ένα πολύ ευρύτερο κοινό απ'τούς ερασιτέχνες τών αρχών  τού αιώνα, έχουμε εντούτοις να κάνουμε με ισχυρές διαδικασίες γέννησης νέων ακαδημαισμών. Σήμερα έχουν εμφανιστεί νέοι μηχανισμοί περιθωριοποίησης τής αυθόρμητης δημιουργίας πού βρίσκεται σε μιά αέναη ευαίσθητη αναζήτηση καί χαρακτηρίζεται από την πραγματική ανανέωση πού αυτή η αναζήτηση προυποθέτει.

Οι θεωρητικές αναζητήσεις σχετικά με την εντυπωσιακή Τέχνη, φαινομενικά νέα καί ριζοσπαστική, προέρχονται απ'αυτό το παράδοξο πού ονομάζεται "επίσημες  πρωτοπορίες" πού αποκρύβει καί καταπνίγει την αυθεντική Τέχνη. Η σκανδαλιστική  κυριαρχία τής αγοράς τής Τέχνης πάνω στα "προιόντα" της, στα μέσα παραγωγής της  (τους καλλιτέχνες) ραφινάρεται από τούς ειδικούς τών μελετών τής αγοράς οι οποίοι απ'εδώ καί μπρός υπαγορεύουν απευθείας την πλαστική γλώσσα με την οποία οφείλουν να εκφράζονται τα "μεγάλα έργα". Αυτό πού προκύπτει (πού το ονομάζουν πιό συχνά πρωτοπορία (avant-garde), λέξη ταμπού γιά τις επαναστατικές της  συνεμφάσεις) έχει ακαδημαικοποιηθεί αμέσως μόλις γεννηθεί, αφού η αναγνωρισμένη κριτική έχει επιφορτίσει τον εαυτό της να εγκαινιάσει η ίδια τις μόδες, γιατί η  Τέχνη είναι πάντοτε υποταγμένη στην μόδα - όπως τα ρούχα καί τα χτενίσματα - καί πρέπει ν'αλλάζει look κάθε χρόνο. Αυτά τα "προιόντα" έχουν κατά κανόνα τόση  σχέση με την πνευματική δημιουργία όση καί οι καυστικές και οι κολακευτικές κατεργαριές τών γελωτοποιών τού βασιληά έχουν με την κοινωνικο-επαναστατική δράση.

Οι οικονομικοί, πολιτικοί καί ιδεολογικοί μηχανισμοί συνδυάζονται γιά να  εμποδίσουν την διάδοση τών βαθειά ανατρεπτικών έργων.

Στην εποχή όπου όλα είναι δυνατά, όπου οι επιστήμες μπορούν, από πολύ καιρό  τώρα, να επιδράσουν (κι άς μην αρέσει αυτό) τόσο προς το καλύτερο όσο καί προς  το χειρότερο πάνω στον μετά-homo sapiens άνθρωπο, οι ναρκωμένοι δογματισμοί από  την μιά μεριά, ο κυνικός εκλεκτικισμός από την άλλη αντιπαρατίθενται από κοινού στην αναγκαιότητα τής κίνησης προς ευαίσθητες πνευματικές καί ηθικές συνθέσεις.

το νέο κοινό περιμένει κάτι άλλο

Το ερασιτεχνικό κοινό τής Τέχνης έπαψε νάναι κατά πλειοψηφία αστικό καί  αντιδραστικό. Ο κόσμος τής εργασίας δεν είναι πιά ολότελα στερημένος από κουλτούρα. Ενα από τα τμήματά του - πού βρίσκεται σε ανάπτυξη - έχει επίπεδο γνώσεων ίσο με το μέσο όρο τής αστικής τάξης καί είναι πιό λαίμαργο γιά κουλτούρα απ'αυτήν.

Η κοινωνική συνείδηση αναπτύχθηκε - παρά την έλλειψη αξιόπιστων ριζοσπαστικών προοπτικών - πάνω σε νέα ή ανανεωμένα πεδία σαν τον φεμινισμό, την κοινωνική  οικολογία, τον τρόπο ζωής, τις ατομικές ελευθερίες, τον πολιτισμό ... Στην  Ανατολή όπως καί στην Δύση, στον Βορρά όπως καί στον Νότο, η πολιτιστική  ανάπτυξη, κυρίως τών φοιτητών καί τών πνευματικά εργαζόμενων, τούς προτρέπει να ενδιαφερθούν από πιό κοντά γιά τα έργα Τέχνης, ενώ οι ίδιοι οι καλλιτέχνες - πιό  πολυάριθμοι, πιό ενημερωμένοι γιά τις αμοιβαίες αναζητήσεις τους, πού έχουν ανάμεσά τους περισσότερες γυναίκες - προέρχονται από λιγώτερο ελιτίστικα περιβάλλοντα, γεγονός πού προκαλεί μιά συνεχή επέκταση τού ερασιτεχνικού κοινού, ακόμα καί τής μη-καθιερωμένης Τέχνης.

Στις εξατομικευμένες κοινωνίες μας, μέσα στις οποίες τα άτομα αισθάνονται να συνειδητοποιούν ολόενα καί περισσότερο ότι διαμελίζονται μέσα σε αυτόνομες καί  ανταγωνιστικές διαδικασίες, η Τέχνη γίνεται περισσότερο αισθητή - αν καί με αρκετά μειοψηφικό ακόμη τρόπο - σαν μιά αναγκαιότητα γιά να προσεγγίσουμε τον κόσμο στο σύνολό του καί γιά να ονειρευτούμε χωρίς ντροπή τις προοπτικές ενός βιώσιμου μέλλοντος οι οποίες θάρχονται σε φανερή αντίθεση με την τωρινή κατάσταση τών πραγμάτων. Αυτά τα φαινόμενα συγκρούονται βίαια με τις πολιτιστικές οπισθοδρομήσεις πού μας έχουν επιβληθεί, μασκαρεμένες σε καινοτομίες.

οι νέοι δρόμοι τής Τέχνης είναι διασπαρμένοι από την γέννησή τους

Αν τα κύρια ερωτήματα τής σημερινής Τέχνης δεν διαφέρουν από τα παντοτινά της  ερωτήματα - πρόκειται πάντα να εκφραστεί το non-dit (αυτό το οποίο είναι φορτισμένο με νόημα αλλά δεν διατυπώνεται ρητά.Σ.τ.Μ) τής ανθρώπινης ζωής, τής οποίας τα προβλήματα παραμένουν τα ίδια στην ουσία - αντιλαμβανόμαστε ότι ανάλογα, γιά παράδειγμα, με τα καπρίτσια τών οικονομικών καί επιστημονικών επιτευγμάτων, τών αγώνων δρόμου γιά τους εξοπλισμούς ή τού χορού τών ιδεολογιών, τα ίδια τα ερωτήματα τής ζωής ή τού θανάτου θα μπορούσαν να γίνονται αντιληπτά  με διαφορετικό τρόπο, όπως καταλαβαίνουμε ότι ανάμεσα στις γυναίκες, τούς άνδρες καί τα παιδιά καί τις σχέσεις τους με την Φύση υπάρχουν πράγματα πού θα μπορούσαν ν' αλλάξουν.

Οι παλιοί καλλιτεχνικοί ανταγωνισμοί έχουν εν μέρει διαλυθεί. Η αφαίρεση δεν παρουσιάζεται πιά εχθρική προς την απεικόνιση, ο ρεαλισμός δεν αντιτίθεται πιά  στον ονειρισμό, ούτε ο εξπρεσσιονισμός στον κονστρουκτιβισμό, ούτε η στρατευμένη Τέχνη στην Τέχνη γιά την Τέχνη. Εξάλλου μπορούμε άραγε ακόμα να κάνουμε τέτοιες  κατηγοριοποιήσεις ; Η καλλιτεχνική έκφραση μάς προσφέρει ένα γεμάτο αντιθέσεις αλλά συνεχές πεδίο, μιά βεντάλια χωρίς κατάργηση τής συνέχειας. Πρέπει να το συσχετίσουμε αυτό με την απουσία πόλωσης ανάμεσα σε ομάδες πού αντιπαρατίθενται σε θεωρητικές διαμάχες;

Αλλά οι χθεσινές διαμάχες ήταν πάντοτε σωστά διατυπωμένες ; Η απομόνωση τών καλλιτεχνών σε διαφορα είδη γκέττο από την μιά μεριά καί η καταστροφική επίδραση τού σταλινισμού από την άλλη, τούς δώσανε μιά ριζικά λαθεμένη κατεύθυνση, ενώ σήμερα οι αναζητήσεις γύρω από την μορφή γονιμοποιούνται αμοιβαία καί  εγκαινιάζουν με συστηματικό τρόπο σημαντικές διασταυρώσεις.

Αν όλες οι τεχνοτροπίες τής ζωγραφικής πού εμφανίστηκαν ορμητικά στο πρώτο τέταρτο αυτού τού αιώνα καί πού δεν σταμάτησαν να εμβαθύνονται, συνεχίζουν να προτείνουν νέα έργα, πρέπει να σημειωθεί ότι τα σύνορα ανάμεσα στην λυρική αφαίρεση καί την απεικόνιση τείνουν ολόενα καί περισσότερο να σβήσουν. Ενας νέος εξπρεσσιονισμός τροφοδοτείται, γιά παράδειγμα, από αφηρημένες προσεγγίσεις γιά  να δώσει στην κραυγή τού πόνου - ή τής χαράς, καμμιά φορά - καί στην κραυγή τού συναγερμού, αυξημένη ένταση, μορφή καί σαφήνεια (γιά παράδειγμα Lydie Arickx καί Francine Scialom Greenblatt).

Οι ίδιες οι διάφορες πλαστικές Τέχνες, όχι μόνον επηρρεάζονται αμοιβαία αλλά τείνουν να συνδυαστούν, να αλληλοεμβολιαστούν με πολλούς τρόπους. Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές σ' ότι αφορά την ζωγραφική καί την γλυπτική ή την ζωγραφική καί την φωτογραφία.

Πρέπει να διαχωρίζουμε (καί ν'αντιπαραθέτουμε !) τον κυνικό, δογματικό,  έκπτωτο, αντιδραστικό, λουστραρισμένο, διευθυντικό μεταμοντερνισμό καί το  οξύτατο βλέμμα προς το παρελθόν τής ανθρωπότητας πού μπορούν να φέρουν αρκετοί νέοι καλλιτέχνες καί το οποίο υποβοηθείται από την ανάπτυξη τών ιστορικών, αρχαιολογικών καί εθνολογικών ερευνών (παράδειγμα οι γλύπτες Clement καί Axel Cassel, οι ζωγράφοι Hours, J.-P. Henni, Muriel Sinclair καί Marie-Madeleine Noiseux).

Αυτή η αναγκαιότητα να ξανασυνδεθούμε με τις ρίζες μας, να ξαναβρούμε τον "χαμένο χρόνο" καί, στην ανάγκη, να τον ξαναεπινοήσουμε πού αποτελεί χωρίς αμφιβολία την αντίδραση τής ζωής στο ολοένα καί πιό απάνθρωπο βάρος τού βιομηχανικού κόσμου ήταν στην αρχή έργο απομονωμένων καλλιτεχνών, σαν τον Henri Michaux ή τον Louis Pons, καί, σχετικά με την βαθειά πολιτιστική τους εμφόρηση, τών Clave, Pelayo, Saura, Gironella οι οποίοι ερευνούσαν καί ξαναερμήνευαν τα  έργα τών ισπανών προκατόχων τους, από τον Romancero μέχρι τον Χρυσό Αιώνα (δες γιά παράδειγμα τα έργα τού Gironela, ο Νάνος Francisco Lescano ντυμένος σαν  Κάρολος ο 2ος ή Σκύλος καταβροχθίζων την βασίλισσα Μαριάννα) ξεδιπλώνοντας  τις κρυμμένες τους πτυχές, την αναγκαιότητα τής εποχής τους να ξανασυνδεθούν με τις ρίζες τους, με την πιό δυνατή μαγεία γιά την οποία είναι ικανή η μοντέρνα  Τέχνη.

Αντίστροφα, οι νέες επιστήμες καί τεχνικές δεν μπορούσαν να μην ασκήσουν μιά ισχυρή επίδραση πάνω στούς καλλιτέχνες. Γιά ορισμένους ο πειρασμός ήταν πολύ μεγάλος γιά να αντισταθούν να τις χρησιμοποιήσουν σαν οφθαλμοφανή τεχνάσματα, συχνά εντυπωσιακά, αλλά πού καταλήγουν στα ίδια αδιέξοδα τών gadgets. Αντί γι' αυτό, σε ότι οι επιστήμες αλλάζουν την θεώρηση τού κόσμου, επιδρούν πάνω στις  καλλιτεχνικές ευαισθησίες καί τούς ανοίγουν πολλαπλά πεδία έρευνας καί έκφρασης. Εδώ, ο Matta είναι ο μαίτρ ο πιό βαθειά ζωντανός σ'αυτό το δεύτερο μισό τού αιώνα, πού αλληλοσυνδέει ασταμάτητα με χίλιους τρόπους το μικροσκοπικό καί το κοσμικό, το εσώτερο καί το κοινωνικό, μέσα σ'ένα παράξενο χαμόγελο πού βολιδοσκοπεί το παρόν τού κυττάρου καί ενός πυρηνικού σταθμού πού απειλείται από μιά βροχή πυραύλων MX.

Το κοίταγμα προς το παρελθόν αντί ν'απαγορεύει το κοίταγμα προς το μέλλον το  παροτρύνει καί το διεγείρει. Η διαφανής πυραμίδα τού Pei πού αψηφά την βαρειά ζώνη τού Λούβρου τού Ναπολέοντα τού 3ου παρακάμπτει τον χρόνο καί, περισσότερο εμπνευσμένη από την επιστημονική φιλολογία παρά από τούς Φαραώ, αποτελεί  ενδεχομένως το ασυνείδητο σύμβολο γιά σύνθεση πού είναι το μουσείο.

Η παλαιά παγίδα τού πραγματικού δεν ξεπεράστηκε οριστικά απ'αυτό το οποίο, στις αρχές τού αιώνα, έμοιαζε με τομή μέσα από την εγκατάλειψη τής άμεσης φαινομενικότητας στην φωτογραφία καί στον κινηματογράφο. Το τέλος τού αιώνα  βλέπει να πολλαπλασιάζονται οι μοιχικές σχέσεις τους, τα - συχνά  σαδομαζοχιστικά - ξεσπάσματα τού πάθους, τα νόθα παιδιά - πού λέμε συχνά ότι είναι ωραία όπως τα παιδιά τού έρωτα - των κόμικς καί τού υπερρεαλισμού. Αδιέξοδα ή δρόμοι οπού ανοίγονται ; Μπορούμε να υποθέσουμε ότι θα υπάρξει ένα μέλλον γιά τις φόρμες πού προσφέρονται γιά πολλαπλασιασμό τής εικόνας, καί  επομένως σ'ένα πλατύ κοινό καί σ'ένα νεανικό κοινό. Μήπως δεν είδαμε τούς σχεδιαστές τών κόμικς ν'ανανεώνουν το εικονογραφημένο βιβλίο;

Η επιστροφή στην απεικόνιση, στις πολλαπλές μορφές της - πραγματική σύγχρονη βαθειά τάση - δεν νοιάζεται γιά τον ρεαλισμό. Ιδιοποιήθηκε όλες τις κατακτήσεις τού μοντερνισμού, ιδιαίτερα τής αφαίρεσης καί απέκτησε χάρις σ'αυτές μιάν άπειρη πλαστικότητα πού μπήκε στην υπηρεσία όλων τών ονείρων πού έχουν ανακληθεί στη μνήμη, όλων τών φαντασιώσεων, όλων τών αυθόρμητων συμβολισμών, όλων τών εφιαλτών επίσης, πού είναι δαίμονες τής εποχής καί τούς οποίους επιχειρεί να  εξορκίσει.

Απαλλαγμένη από την επιταγή να εικονογραφεί ή να αντανακλά η Τέχνη συνεχίζει να απηχεί καλύτερα τα μεγάλα προβλήματα τής ζωής τού αιώνα. Δεν χωράει αμφιβολία, γιά παράδειγμα, ότι υπάρχει μιά σύνδεση ανάμεσα στην ανάπτυξη τής οικολογικής συνείδησης καί ενός ρεύματος καλλιτεχνών οι οποίοι, γυρίζοντας την πλάτη στο τοπίο ή στην νεκρή φύση πού δεν αποτελούν παρά την εξωτερικότητα τής φύσης-θεάματος, δουλεύουν με την φυσική πρώτη ύλη : το ξύλο, την ακατέργαστη  πέτρα, το μαλλί κλπ. την επεξεργάζονται καί τής δίνουν αντιβιομηχανική μορφή. Ανάμεσα σ'αυτούς καί οι γυναίκες, ξεκινώντας απ'αυτό πού στάθηκε "κάτεργό" τους, τονίζουν αυτό πού υπήρξε ανθρώπινη αξία, υφαίνοντας αβίαστα υφάσματα πού έχουν την ξεχωριστή ζωντάνια τών ζωντανών οργανισμών, δημιουργώντας κούκλες σαν μαγικά  ξόανα, κλπ.

Μιά καλύτερη προσέγγιση τής λαικής Τέχνης, τής Τέχνης τών παιδιών, τών "αυτοδίδακτων" όλου τού κόσμου, αυτών πού τους λένε "τρελλούς" απελευθερώνει εκφράσεις πού κρύβονταν ή, κάτι πού είναι χειρότερο, αυτολογοκρίνονταν καί πού είναι συχνά οι πιό φορτισμένες με νόημα καί με αίμα, καί ταυτόγχρονα  απελευθερώνει από τα συμπλέγματά τους άλλους πού δεν είναι ούτε αυτοδίδακτοι ούτε τρελλοί. Ενδεχόμενα, σ'αυτό το τέλος τού αιώνα, βρισκόμαστε κοντά στην εποχή πού είχε προφητέψει ο Μαρξ, ο Lautreamont καί οι σουρρεαλιστές όπου η  Τέχνη θα γίνεται απ'όλους.

Ενδέχεται επίσης, η μαζική είσοδος τών γυναικών στον χώρο τής Τέχνης νάναι το κυρίαρχο φαινόμενο τής εποχής. Μιά είσοδος πού έχει εγκαταλείψει κάθε εξάρτηση από τα "αρσενικά μοντέλα" τόσο στην δύναμη καί την αξία όσο καί στην πρωτοτυπία καί την ελευθερία.

Από εκεί, ιδιαίτερα, προέρχονται νέες εκφράσεις τού ερωτισμού γιά τις οποίες η σχέση με την σεξουαλική απελευθέρωση καί την διάδοση τής γυναικείας συνειδητοποίησης είναι προφανής καί οι οποίες εκφράσεις μας βοηθούν να ξαναανακαλύψουμε τις άγνωστες δημιουργούς, ιδιαίτερα τις σουρρεαλίστριες Leonora Carrington, Remedios Varo, Frieda Kalho, Toyen, Dorothea Tanning πού ο  φεμινισμός τους είναι εκθαμβωτικός.

Η διεθνοποίηση τής αγοράς τής Τέχνης καί τών γνώσεων δεν οδηγεί μονάχα σε μιά ομογενοποίηση. Οι καλλιτέχνες τού Τρίτου Κόσμου - πού ο νεοαποικισμός τον περιθωριοποιεί στην παγκόσμια αγορά καί τον βυθίζει μέσα στην οικονομική κρίση - φέρνουν, κι'αυτοί επίσης, σε μεγάλο βαθμό διαφορετικές καί ζωογόνες απόψεις σε όλα τα θέματα. Καί νά, πού μιά νέα πολιτιστική ανάμειξη Ανατολής - Δύσης, τής οποίας δεν μπορούμε να ξέρουμε τις συνέπειες, συντελείται στο εσωτερικό τού εκβιομηχανισμένου κόσμου.

Λιγώτερο εικονοκλαστική, λιγώτερο σκόπιμα πολιτικοποιημένη από την Τέχνη τής δεκαετίας τού εβδομήντα, η Τέχνη τής δεκαετίας τού ογδόντα υπήρξε πιό αγχώδης, πιό αμφιταλαντευόμενη μπροστά στο δίλημμα τής προόδου, πιό διερευνητική, πιό περίεργη απέναντι στο παρελθόν καί το μέλλον τής Οικουμένης, πιό άπληστη γιά σύνθεση.

Συχνά καί πιό γκρίζα επίσης. Ακόμα καί εκείνοι πού συνεχίζουν να τραγουδάνε την φωτεινή ευτυχία τής ζωής αφήνουν να πλανιόνται πάνω σ'αυτήν συγκεχυμένες απειλές απ'τις οποίες κανείς δεν μπορεί να ξεφύγει, εκτός κι'άν είναι τυφλωμένος από ηλιθιότητα.

να συνεχίσουμε να παλεύουμε γιά μιά ανεξάρτητη επαναστατική Τέχνη

Παρά τον μεγάλο αριθμό έργων πού καινοτομούν καί την όμορφη συνέχεια πού βρίσκουμε στα έργα μερικών μαίτρ τών προηγούμενων δεκαετιών, υπάρχει αναμφίβολα σήμερα μιά οξεία καλλιτεχνική κρίση, πού μπορούμε να την συσχετίσουμε με την γενικευμένη κρίση αξιών σ'ένα κόσμο πού διαπερνιέται από αντιφάσεις οι οποίες είναι πιό ποικιλόμορφες από ποτέ.

Οι επιθυμίες καί οι εξεγέρσεις ωριμάζουν καί εξωτερικεύονται με διασπαρμένο τρόπο, έξω από οποιαδήποτε πραγματική συλλογική κίνηση καί ως εκ τούτου είναι περιορισμένες καί σε ακροατήριο καί σε απήχηση. Από κεί προέρχεται αυτό πού  μπορούμε να θεωρήσουμε σαν βίαιο ξεπέρασμα τών ορίων, σαν λύσσα καί καμμιά φορά σαν απόγνωση ή εσωτερική αναδίπλωση.

Αλλά μέσα σ'αυτόν τον στροβιλισμό πού δεν έχει, κατά τα φαινόμενα, χτυπητά ενοχλητικές ιδιαιτερότητες παρουσιάζονται σημεία αποκρυστάλλωσης πού μπορεί να  είναι τα προανακρούσματα μιάς εγγύτατης ανανέωσης. Ανάμεσα σ'αυτά, η  επανεμφάνιση - διαμέσου τού ονειρισμού, τής ανατροπής μέσα από το μαύρο χιούμορ, τού εντυπωσιακού, τής ουτοπίας - τού πνεύματος τής εξέγερσης πού θεμελίωσε τον  σουρρεαλισμό εδώ καί εβδομήντα χρόνια.

Χωρίς αμφιβολία, εφόσον το λεγόμενο "πρόβλημα τής ανασύνθεσης" υφίσταται γιά τον κοινωνικό αγώνα, εναπόκειται στούς καλλιτέχνες πού αγωνίζονται ενάντια στο ρεύμα καί στούς κριτικούς πού αρνιούνται την ενσωμάτωση στα μέσα μαζικής  ενημέρωσης καί στούς θεσμούς να ανοικοδομήσουν πάνω σε νέες βάσεις κινήματα πού θα τούς ενώνουν βάζοντάς τους αντιμέτωπους καί, επομένως, επαναστατικά αφού κάθε αυθεντική Τέχνη είναι αυτή πού ξεκινώντας από την έκφραση τών πιό βαθειών βιωμάτων καταλήγει στην επιθυμία σφαιρικής μεταμόρφωσης τής ζωής.

Στην δεκαετία τού εβδομήντα, πολυάριθμοι καλλιτέχνες υποστηρίζουν διαφορετικές κοινωνικές επαναστατικές θεωρίες, αλλά δεν διαθέτουν παρά ελάχιστα στοιχεία επαναστατικής αισθητικής θεωρίας. Ο εξαμερικανισμένος μοντερνισμός, το ζαχαρωμένο ρεύμα τής pop καί τής αντι-Τέχνης θεωρούνται ανατρεπτικές πρακτικές. Ο Lucien GOLDMANN είχε βάλει τα θεμέλια αλλά χωρίς υπερδομή πού να μπορεί ν' απαντάει στα άμεσα προβλήματα τών καλλιτεχνών. Η αισθητική τού Gyorgy LUKACS  ακολούθησε κυρίως λαθεμένα χνάρια καί, εξάλλου, παρερμήνευε τον αυθορμητισμό τών νέων καλλιτεχνών. Η Αρχή τής Ελπίδας τού Ernst BLOCH δεν ήταν καθόλου γνωστή καί η μελέτη τών Walter BENJAMIN καί Theodor ADORNO δεν ξέφευγε από μερικούς κύκλους μυημένων. Παραδόξως, αυτοί οι συγγραφείς έχουν, σήμερα,  περισσότερο εκτιμηθεί - άν καί συχνά μνημονεύονται άτακτα καί χωρίς ειρμό - παρά το αντιμαρξιστικό ιδεολογικό πλαίσιο.

Αν η τελευταία λέξη, το τελευταίο σημάδι πριν απ'την αφύπνιση -την ανακάλυψη- ανήκει πάντα στους καλλιτέχνες μέσα στο διάλογό τους με την κριτική καί με την αισθητική θεωρία, οι επιδράσεις αυτών τών δυό τελευταίων ( τής κριτικής καί τής αισθητικής θεωρίας ) δεν μπορούν να υποτιμηθούν. Καί αν ο σκοπός δεν μπορεί παρά να είναι η αλλαγή τής ζωής - κάτι πού απαιτεί αυστηρές, ανανεωμένες αναλύσεις - η Τέχνη είναι εκεί γιά να κάνει τις αισθήσεις να προαισθανθούν τούς δρόμους καί τα εμπόδια σ'αυτήν την αλλαγή. Οι παλίρροιες καί οι αμπώτιδες τής επαναστατικής Τέχνης δεν είναι ποτέ ασύνδετες με τις παλλίροιες καί τις αμπώτιδες τής ταξικής πάλης, αλλά συνδέονται πάντοτε μ'αυτές με τρόπο έμμεσο, διαμεσολαβημένο. Ετσι σε περιόδους επαναστατικής ανόδου οι πιό λεπτές ενέργειες κινητοποιούνται συχνά από τις απαιτήσεις τής επαναστατικής πάλης. Αν δεν μπορούμε να προβλέψουμε με κανέναν τρόπο την έκβαση τών αγώνων πού βρίσκονται σε ανάπτυξη [καί σε "υπόγεια" προετοιμασία] μπορούμε ωστόσο να σκεπτόμαστε ότι δεν αποκλείεται να είναι τα  επαναστατικά καλλιτεχνικά κινήματα εκείνα πού θα σαλπίσουν το κάλεσμα σ' αυτούς τούς αγώνες.

Η Τέχνη, πού κάθε άλλο παρά έχει πεθάνει όπως μουρμουρίζουν τόσοι καί τόσοι νεκροθάφτες, ανήκει περισσότερο από ποτέ άλλοτε στην σφαίρα τού αγώνα μας.

Thomas MORDANT Michel LEQUENNE

Μετάφραση: Στέλιος ΝΙΚΟΛΑΙΔΗΣ